Actueel

In de afgelopen maanden belichtte DVHN van alle kanten de leliebollenteelt in Drenthe. In deze laatste aflevering van de serie plaatsen we alles nog eens in perspectief. Wat hebben we ervan opgestoken? Wat is de stand van zaken in de lelieteelt nu?

Het begon allemaal met een interview met Evelien van Soldt in DVHN op 10 mei vorig jaar. De huisarts in Wapserveen zag in haar praktijk en haar omgeving naar eigen zeggen opvallend veel patiënten met Parkinson, ALS en kanker. Ook constateerde ze meer vroeggeboorten en aangeboren afwijkingen bij kinderen.

Al snelde legde ze het verband met het gebied waar ze woont en het feit dat er veel leliebollen worden geteeld, en de hoeveelheid gewasbeschermingsmiddelen die op lelies worden gespoten. „Het is al jarenlang bekend dat mensen grote risico’s lopen door blootstelling aan bestrijdingsmiddelen”, liet Van Soldt optekenen door de dienstdoende verslaggeefster.

‘Ja, ik durf dit’

„Ja, ik durf dit”, sprak Evelien van Soldt zich uit, „iemand moet het doen en ik heb de kennis.” Dat was moedig, want de polarisatie over de lelieteelt in Drenthe groeide. Tot bekladdingen, intimidaties en bedreigingen aan toe. Ook het gezin van de huisarts kreeg daarmee te maken. Niet in de laatste plaats omdat haar echtgenoot Rieuwert de Haan zich ook steeds nadrukkelijker roerde als actievoerder tegen de lelieteelt.

Het overigens ongestaafde verband dat Van Soldt legde tussen de vele ziektegevallen in haar praktijk en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de sierteelt, triggerde de Drentse redactie van deze krant.

We besloten daarop zelf maar op onderzoek uit te gaan. Zijn de bestrijdingsmiddelen echt zo schadelijk voor onze gezondheid? Wat gebeurt er aan onderzoek? Wat doet de overheid om ons, inwoners van Drenthe, te beschermen? Wat doen de telers zelf om het middelengebruik terug te dringen? En last but not least: wordt er echt goud verdiend met die lelieteelt in Drenthe? Of ligt het allemaal een stuk genuanceerder?

Illegaal bezig

In de verhalenserie over de bollenteelt gingen we onder anderen op bezoek bij natuurbeschermer Geert Starre uit Meppel. Voor hem is het zo klaar als een klontje: we moeten direct stoppen met het gebruik van pesticiden. De zelfbenoemd jurist vocht menig robbertje uit in de rechtszaal tegen bijvoorbeeld de provincie Drenthe. „Iedereen die met een veldspuit het akkertje opgaat in Europa is illegaal bezig”, aldus Starre.

„Waarom zou je een gewas telen waar zoveel schadelijke stoffen voor nodig zijn”, vroeg hoogleraar milieu- en gezondheidrisico’s Jeroen van der Sluijs zich af. Hij maakte zich vooral zorgen over het welzijn van insecten in de buurt van leliepercelen.

‘Ongezond voor de mens’

Frans Rooijers en Guido Nijland van burgerinitiatief Meten=Weten plaatsten op hun beurt vraagtekens bij onderzoeksinstituten Ctgb en RIVM. „Er is geen norm voor de hoeveelheid giftige stoffen in de lucht. Je ademt het in, 24 uur per dag, zeven dagen per week (..) Dat is ongezond voor de mens. Dat is wetenschappelijk bewezen.”

Wetenschapsjournalist Simon Rozendaal wordt heel moe van dat soort beweringen. De als chemicus opgeleide Rozendaal schreef een boek over de zin en onzin van toxische stoffen: Paniek om niets. Hij noemt de discussie over de lelieteelt een ‘fantoomprobleem’.

Vitamine D2 is honderd keer zo toxisch als gewasbeschermingsmiddel glyfosaat

Want het gaat er niet om dát die stoffen worden aangetroffen, maar in welke mate ze toxisch en dus schadelijk zijn, stelde Rozendaal in een interview met deze krant. „Vitamine D2 is honderd keer zo toxisch als gewasbeschermingsmiddel glyfosaat.”

Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb), gevestigd op het Horapark in Ede, is gewend aan de voortdurende kritiek op hun toelatingen van toxische stoffen in bestrijdingsmiddelen.

„Gewasbeschermingsmiddelen behoren tot de best onderzochte stoffen ter wereld. We zouden geen middelen toestaan als we weten dat ze risicovol zijn”, weerlegde Nicole van Straten, manager gewasbeschermingsmiddelen van het Ctgb, de kritiek. De (Europese) normen zijn al streng, in Nederland worden de teugels nog strakker aangetrokken. „We zijn honderd keer strenger dan strikt noodzakelijk.”

Verband glyfosaat en Parkinson?

We brachten ook een bezoek aan het Rijkinstituut voor Volksgezond en Milieu (RIVM) in Utrecht. Daar wordt momenteel onderzoek gedaan naar het verband tussen het in de landbouw populaire bestrijdingsmiddel glyfosaat en een ziekte als Parkinson. Feit is dat die relatie nu nog steeds niet onomstotelijk vaststaat, ondanks alle beweringen en publicaties daarover.

Het RIVM gaat daarbij niet over één nacht ijs. Hun wetenschappelijke onderzoeken SPARK en OBO-2 nemen enkele jaren in beslag. „Een causaal verband is de heilige graal. Dat willen we heel graag en daar werken we hard voor”, sprak projectleider en neurotoxicoloog Harm Heusinkveld de hoop uit wetenschappelijk bewijs te leveren dat die directe relatie tussen glyfosaat en Parkinson bestaat. Of juist niet.

Geboorte van Drentse lelie

De maatschappelijke onrust over het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de lelieteelt, al dan niet terecht, leidde er in ieder geval toe dat de achttien lelietelers in Drenthe zelf in beweging kwamen. In het project Duurzame Bollenteelt Drenthe, onder leiding van het Hilbrands Laboratorium (HLB) in Wijster, werden spectaculaire resultaten geboekt. De milieu-impact van de Drentse lelieteelt werd in vijf jaar met 50 procent teruggebracht.

De verduurzamingsslag kreeg een nieuwe impuls met de ‘geboorte’ van de Drentse lelie. Over drie jaar moet de lelieteelt qua gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op hetzelfde niveau zitten als bijvoorbeeld de teelt van aardappelen.

Het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) bevestigde onlangs in een nieuw onderzoek dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de lelieteelt de afgelopen vier jaar meer dan gehalveerd is.

Het betreft hier overigens landelijke cijfers. Want volgens HLB is de situatie in Drenthe zelfs nog aanmerkelijk gunstiger. „Ik vermoed dat we nu nog maar op zo’n 20 kilo gewasbeschermingsmiddelen per hectare lelieteelt zitten”, becijferde HLB-projectleider Ben Seubring.

Nieuwe bollensoorten

De provincie Drenthe jaagt de ontwikkelingen op de Drentse lelievelden aan met een forse subsidie van 750.000 euro en wil dat de telers hun progressie monitoren en zelfs publiek maken.

De telers zijn niet onverdeeld gelukkig met al die bemoeienissen van bovenaf. Zij zien wel de noodzaak van vergroenen. Maar de bijbehorende investeringen zijn fors. Er moeten compleet nieuwe bollensoorten worden aangeschaft, getest en ontwikkeld. Links of rechts mislukt nog wel eens een complete oogst. Dat kost kapitalen.

Lelies het nieuwe goud?

Dat de lelies het nieuwe goud zijn op het land, wordt door de sector zelf hevig betwist. Ja, de opbrengsten zijn hoog in vergelijking met andere teelten. Maar de risico’s ook. „Je doet het goed als de helft van alle hectares überhaupt geld oplevert”, constateerde lelieteler Gert Veninga uit Hijken in een tweeluik over de economie van de lelieteelt.

Los van de opbrengsten zijn er inmiddels andere zorgen voor de Drentse lelietelers. ‘s Lands hoogste bestuursrechter, de Raad van State, oordeelde vorig jaar dat de telers onverwijld moeten aantonen dat hun activiteiten geen schade toebrengen aan kwetsbare natuur, anders krijgen zij geen vergunning om te telen. De provincie Drenthe, die moet toezien op de handhaving, werkt nu samen met de telers aan een soort generieke voortoets.

Jurist Lolke Braaksma, verbonden als docent aan de Rijksuniversiteit Groningen, stelde vast dat regionale overheden best meer mogen doen om omwonenden te beschermen tegen de mogelijke schadelijke gevolgen van het gebruik van bestrijdingsmiddelen.

In een interview met DVHN riep Braaksma provincie en gemeenten op zelf in actie te komen bij gebrek aan landelijke regelgeving. „Vaak wordt tegen een omwonende gezegd: ga zelf maar met de boer praten. Dat is niet de oplossing. De overheid moet zijn verantwoordelijkheid nemen, regels opstellen.”

Geen nieuwe sierteelt in Westerveld

Welnu, de provincie Drenthe verbiedt inmiddels de teelt van lelies binnen 250 meter van Natura 2000-gebieden. De gemeente Westerveld kondigde half december aan dat geen nieuwe sierteelt wordt toegestaan in de gemeente binnen een straal van 50 meter van bebouwing, sportvelden of scholen. Tegenstanders gaat het allemaal niet ver genoeg. Zij eisen dat het pesticidengebruik per direct wordt verboden.

Hoe het allemaal gaat uitpakken in de toekomst, zowel voor bezorgde omwonenden als voor de leliesector zelf, zal moeten blijken. Deze verhalenserie over de bollenteelt mag dan zijn gestopt, het laatste woord is er zeker niet over geschreven.

Dit bericht is op 6-1-26 gepubliceerd in Dagblad van het Noorden

De Drentse gemeente Westerveld verbiedt uitbreiding van sierteelt. Het gaat om een tijdelijke maatregel vooruitlopend op nieuwe regels. Veel bewoners van de gemeente maken zich zorgen over hun gezondheid omdat telers gebruikmaken van bestrijdingsmiddelen.

“Wij willen onze verantwoordelijkheid nemen”, zegt wethouder Frank Foreman (VVD) bij RTV Drenthe. “Er leven zorgen bij onze inwoners, maar ook bij de telers. Wij vinden dat we duidelijkheid moeten bieden.”

In Westerveld, met kernen als Diever, Dwingeloo en Havelte, werd de afgelopen jaren vaak gedemonstreerd door bewoners, maar soms ook door lelietelers.

De sierteelt is omstreden nadat in 2019 op meerdere plekken in Drenthe in de buurt van lelieteelt 57 verschillende soorten bestrijdingsmiddelen werden gevonden in groenten en in de bodem. Het RIVM concludeerde twee jaar later dat er een mogelijk verband is tussen die bestrijdingsmiddelen en neurodegeneratieve ziektes, zoals de ziekte van Parkinson.

Vijftig artsen, onder wie huisartsen, kinderartsen en jeugdartsen, riepen de gemeente Westerveld vorig jaar op om het gebruik van pesticiden dicht bij omwonenden per direct te verbieden.

Leliekwekers zelf zeggen dat ze zich aan de wet houden en alleen middelen gebruiken die zijn toegelaten door het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb).

Bewonersdemonstraties

De gemeente bemiddelde de afgelopen jaren meermalen tussen bewoners en telers om rechtszaken te voorkomen. Daarnaast moet wethouder Foreman regelmatig opdraven als bewoners protesteren tegen de aanleg van een sierteeltveld in de buurt van een basisschool of woonwijken.

“Ieder jaar staan we bij scholen en voeren we dezelfde gesprekken”, stelt hij. “Dan moeten we telers vragen te vertrekken op vrijwillige basis. Dat kan anders.”

We zijn een kleine gemeente en hebben geen kas om grote financiële risico’s te lopen. Frank Foreman, wethouder in gemeente Westerveld

Om te voorkomen dat boeren hun areaal fors uitbreiden of een nieuw veld aanleggen, komt hij nu met een tijdelijk verbod. In februari wil Foreman met definitieve regels komen. Hoe die er uit gaan zien, is nog niet duidelijk.

Op basis van onderzoek heeft de gemeente een aantal scenario’s uitgewerkt: van een totaalverbod tot helemaal niets doen. De voorlopige voorkeur van de wethouder en zijn collega-bestuurders gaat naar uit naar het maken van een strook van 50 meter tussen het veld met de sierteelt en de woningen en scholen. In die strook zou dan geen sierteelt meer mogen komen.

Juridisch houdbaar

“Dat blijkt juridisch het meest houdbaar”, zegt Foreman. “De Raad van State houdt nu ook 50 meter aan ten aanzien van nieuwbouw, dus dat lijkt ook handhaafbaar bij bestaande bouw. We willen geen maatregel nemen die we niet kunnen uitvoeren.”

De gemeente hoopt op deze manier ook zo min mogelijk schadeclaims van boeren te krijgen omdat ze last hebben van de maatregelen. “We zijn een kleine gemeente en hebben geen kas om grote financiële risico’s te lopen.”

Kop boven sierteeltveld

De gemeente Westerveld is een van de eerste gemeenten in Nederland die zelf initiatief neemt en regels opstelt. “We steken onze spreekwoordelijke kop boven het sierteeltveld uit”, aldus Foreman. Hij wijst erop dat ook gemeenten zoals Lochem (Gelderland), Weststellingwerf (Friesland) en Sevenum (Limburg) aan een specifiek sierteeltbeleid werken. “Wat ontbreekt is landelijk beleid. Het wordt nu een soort lappendeken.”

Het gevolg kan zijn dat uiteindelijk rechters het beleid maken, waarschuwt Foreman; omdat het niet meer gaat over wat de gemeente wil, maar wat bij de rechter standhoudt. “We willen echt dat het Rijk duidelijkheid geeft. Ook op thema’s als mest en stikstof blijft dat uit. Dat geeft in de landbouwsector veel onzekerheid.”

Dit artikel is op 18-12-25 gepubliceerd op NOS